De Vijf Grote
Massa-Extinties

Bijna een half miljard jaar geleden was het leven op aarde nog heel anders dan nu. Er waren geen dinosauriërs, geen bomen, en ook nog nauwelijks dieren op het land. Vrijwel alles leefde in de zee.

De Ordovicium–Siluur extinctie sloeg toe in twee golven. Eerst koelde de aarde snel af — waarschijnlijk doordat een berg in het huidige Sahara-gebied sterk verweerde en CO₂ uit de lucht trok. De temperatuur zakte, enorme ijskappen vormden zich op de zuidpool, en de zeespiegel daalde met tientallen meters.

Daarna smolt het ijs juist razendsnel, steeg de zee terug, en veranderde de samenstelling van het zeewater zo snel dat ook de overlevenden het moeilijk kregen. Twee klappen, kort na elkaar.

Toch herstelde het leven zich. In het Siluur dat volgde, ontwikkelden de eerste planten zich op het land — een opmars die de wereld voor altijd zou veranderen.

De Devoon-extinctie is de meest mysterieuze van de vijf. Het was geen korte klap, maar een sluipende crisis die zich over miljoenen jaren uitstrekte.

In het Devoon verschenen voor het eerst echte bomen op het land. Dat klinkt onschuldig — maar het was een ramp voor de zeeën. De wortels van die bomen braken gesteenten af en stuurden enorme hoeveelheden voedingsstoffen (stikstof, fosfor) de rivieren in.

Koraalriffen — destijds de rijkste ecosystemen ter zee — werden bijna volledig weggevaagd. Grote pantservissen, de koningen van de Devoon-oceaan, stierven uit. Toch overleefden kleine vissen die minder zuurstof nodig hadden — en uit die lijn zou later het land-leven voortkomen.

Sommige wetenschappers denken dat ook vulkanische activiteit en een tijdelijke afkoeling een rol speelden. De discussie is nog steeds gaande.

Dit is "De Grote Sterfte" — de verwoestendste ramp in de geschiedenis van het leven op aarde. Wetenschappers noemen het ook wel The Great Dying. Van alle soorten die ooit hebben geleefd, stierf hier bijna alles in één keer uit.

De schuldige? Enorm vulkanisme in wat nu Siberië is. Gedurende tienduizenden jaren spuwden duizenden vulkanen continu lava en giftige gassen uit — zo veel CO₂ dat de aarde met 10°C opwarmde. De oceanen verzuurden en raakten uitgeput van zuurstof.

Trilobiten, die al 270 miljoen jaar de zeeën hadden bevolkt, verdwenen voorgoed. Van de koraalriffen bleef niets over. Op het land stierven de meeste planten- en reptielsoorten uit. Het duurde tien tot twintig miljoen jaar voordat het leven echt hersteld was.

Het kleine groepje overlevenden — waaronder de voorouders van de dinosauriërs en de allereerste zoogdieren — zou de aarde opnieuw bevolken.

De Trias–Jura extinctie is de minder bekende van de vijf — maar ze had een enorme gevolg: ze maakte de weg vrij voor de opkomst van de dinosauriërs als de dominante diergroep op aarde.

Ook hier was het vulkanisme de boosdoener. De supercontinenten Laurasia en Gondwana begonnen uit elkaar te breken — het begin van de Atlantische Oceaan. Dit "Central Atlantic Magmatic Province" (CAMP) was een van de grootste vulkaanuitbarstingen in de geschiedenis, met lava die een oppervlak ter grootte van Europa bedekte.

In de zeeën stierven grote groepen ammoniten, koralen en zeereptielen uit. Op het land verloren de grote concurrenten van de dinosauriërs hun grip — en nooit meer kregen ze die terug.

Ironisch genoeg is dit de extinctie die de "Tijd van de Dinosauriërs" mogelijk maakte: het Jura, gevolgd door het Krijt — de gouden eeuwen van de dinosauriërs.

Dit is de extinctie die vrijwel iedereen kent: het einde van de niet-vliegende dinosauriërs. Maar het verhaal is veel groter — en fascinerende — dan alleen de dinosauriërs.

66 miljoen jaar geleden sloeg een rotsblok ter grootte van een stad in op de aarde, bij het huidige Mexico (de Yucatán-schiereiland). De explosie was miljarden keren krachtiger dan alle kernbommen op aarde bij elkaar. Vuurstormen, mega-tsunamis en aardbevingen volgden onmiddellijk.

Niet alle dinosauriërs stierven trouwens uit — de vogels zijn dinosauriërs, en die overleefden het wel. Ook kleine zoogdieren, krokodillen, schildpadden en bepaalde hagedissen kwamen erdoorheen — deels omdat ze minder eten nodig hadden.

Met de dinosauriërs uit de weg, konden de zoogdieren eindelijk hun echte potentieel tonen. In relatief korte tijd diversifieerden ze explosief — en uiteindelijk leidde die lijn naar ons.